Enerji İçecekleri Hakkında

Enerji içecekleri özellikle öğrenci, sporcu ve yaş aralığı 21-35 arası aktif bireylerde oldukça yoğun olarak kullanılmaktadır. İçeriğinde tipik olarak yüksek miktarda kafein ve şeker, değişen oranlarda B vitamin kompleksleri, taurin, guarana, ginseng, yohimbin, inositol, glukuronolakton ve karnitin içermektedir.

Enerji içeceklerinin sosyal olarak güvenli kabul edilmelerine rağmen, FDA (Food and Drug Administration) tarafından güvenli kabul edilmemektedir. Tarım ve Köyişleri Bakanlığının 27 Ocak 2006 Tarihli Resmi Gazete tebliğine göre enerji içecekleri; bileşimindeki yararlanılabilir karbonhidrat içeriği nedeniyle insan vücuduna enerji sağlayan ve ürün özelliklerinde limitleri belirlenen maddeleri, vitamin ve mineralleri de içerebilen içecekleri ifade eder.

Enerji İçecekleri
Enerji İçecekleri

Enerji İçeceklerinin İçeriğinde Neler Vardır?

Kafein: Kafein, yağ tüketimini artırdığı için termojenik özellik taşır ve iştahı azaltır. Kafeinin bu özelliği, onun en sık kullanılan psikoaktif madde olmasını sağlamaktadır. FDA nın 2007 de, güvenli kafein miktarını 100 mg olarak kabul ettiğini açıklamıştır. Normalde enerji içeceklerinde de 38-144 mg/porsiyon olarak değişen miktarlarda kafein bulunmaktadır. Kafeinin özellikleri nedeniyle enerji içecekleri içindeki miktarının artırılması içiminin daha popüler hale gelmesine neden olmaktadır. Kafein alımı başlangıçta kişiyi daha üretken, daha konsantre olmasını sağlarken, 4-6 haftalık küçük dozlarda alımından sonra konsantrasyonu azalttığı, nörotransmitter yıkımına neden olarak öğrenme yeteneğini azalttığı, uykuya dalma ve uykusuzluk şeklinde problemlere neden olduğu bilinmektedir. Akut yüksek dozda kafein alımı, baş ağrısı, huzursuzluk, sinirlilik, öfori, uykusuzluk, yüzde kızarma, artmış idrara çıkma, gastrointestinal rahatsızlıklar, kas kitle kaybı, konuşma akıcılığında azalma, hızlı ve düzensiz kardiyak atım, oryantasyon bozukluğu, halüsinasyon ve psikoz gibi birçok rahatsızlıklara neden olabilmektedir.

Kafeinin günde 400 mg dan az tüketimi, sağlıklı yetişkinlerde yan etkiye neden olmamakla birlikte günde 400 mg dan fazla tüketimi durumunda yukarıda sayılan yan etkiler ortaya çıkabilmektedir. Enerji içeceklerinin 1 porsiyonlarının kafein içerikleri 72- 150 mg olmasına karşın, çoğu kutu 2 porsiyondan oluştuğu için, kafein miktarı 300 mg’a çıkmaktadır. Diğer önemli bir noktada enerji içecekleri içinde bulunan ginseng, guarana gibi uyarıcılar kafeinin etkisini artırmaktadır. Guarananın 1 gramı toplam 40 mg kafein içermektedir. Ayrıca enerji içecekleri içinde bulunan kola nut, çay, yerba mate, kakao gibi bileşenler de kafein içermektedir. Dolayısıyla içerdiği bu bileşenler de alınan kafein miktarının artmasına neden olmaktadır. Kafeine tolerans gelişimi kişisel farklılıklar gösterebilir ve karaciğer fonksiyonu başta olmak üzere çeşitli faktörler toleransı etkiler. Yarılanma ömrü 5 saat olup, oral kontraseptifler bu süreyi iki katına çıkarmaktadırlar.

Taurin: Doğal bir amino asit olan taurin vücutta 40-400 mg arasında bulunurken enerji içeceklerinde 1000 mg olarak bulunmaktadır. Çalışmalar, taurinin dopamin üretimini artırarak lokomotor aktiviteyi artırdığını, alkolün neden olduğu amneziyi azalttığını ve karaciğer üzerindeki alkolün toksik etkisini azalttığını göstermiştir. Taurinin, beyinde en önemli inhibitör nörotransmitter olan gama amino bütirik asidi etkileyerek anti-anksiyete ajanı olma gibi bir özelliği de bilinmektedir. Ratlar üzerinde yapılan bir çalışmada, fazla tüketiminin serebral dopaminerjik iletimi değiştirerek hipotermiye neden olduğu saptanmıştır.

Guarana: Güney Amerika kaynaklı ‘Paullinia cupana’ bitkisinin tohumlarından elde edilen uyarıcı özelliği olan bir maddedir. Yüksek oranda kafein, teobromin, teofilin ve tanin içermektedir. Özellikle enerji içecekleri içindeki kafeinin gizli artışına neden olan maddedir.

Ginseng: ‘Panaks ginseng’ bitkisinin köklerinden üretilen bir uyarıcıdır. Yüzyıllardır enerjiyi artırma, hafızayı geliştirme ve vücudun strese karşı direncini artırma amacıyla kullanılmaktadır. Libidoyu artırıcı ve afrodizyak bir madde olma özelliği de vardır. Özellikle uzakdoğuda kullanımı sık olmakla birlikte farmakolojik özellikleri tam olarak bilinmemektedir. İnsomni, bulantı, diare, baş ağrısı, burun kanaması, yüksek arteryal basınç, karın ağrısı gibi yan etkilere sahiptir. Ginseng, antidepresanlarla beraber kullanıldığında, serotonin sendromu ve maniye neden olabilir. Ayrıca antipsikotik ilaçların ekstrapiramidal yan etkilerini daha da artırabilirler.

Yohimbin: Oldukça güçlü bitkisel bir stimulan olup afrodizyak özelliği nedeniyle erektil disfonksiyon tedavisinde kullanılmaktadır. Ayrıca antideprasanların oluşturduğu cinsel yan etkilerin tedavisinde de kullanılmaktadır. Yağ kaybını artırıcı özelliği vardır. Anksiyete, insomni, baş ağrısı, baş dönmesi, deride kızarıklık, panik atak, halusinasyon, kalp hızında artış, yüksek kan basıncı gibi ciddi yan etkileri vardır. Epileptik nöbet ve böbrek yetmezliğine neden olabilir. Özellikle karaciğer, böbrek, kalp ve psikiyatrik rahatsızlığı olanların kullanmaması gereken bir ajandır.

İnositol: Glikoz metabolizmasının ürünü olarak üretilmesine rağmen vücutta bol miktarda bulunmaz. Kafein alımı vücuttaki miktarını azaltır. Depresyon tedavisinde, serotoninin etkisini artırdığı için farklı bir kullanım alanı oluşturmuştur.

Glukuronolakton: Karaciğerde glikozun metabolize olması sonrasında oluşan doğal bir maddedir. Ancak enerji içeceklerinde bulunan glukuronolakton, sentetik olup insan vücudunda bulunan miktardan çok daha fazlasını içermektedir.

Enerji İçecekleri
Enerji İçecekleri

Enerji İçeceklerinin Etkileri Nelerdir?

Enerji içecekleri bu etkileri yaparken aynen bağımlılık yapan ilaçlar gibi dopamin, serotonin, noradrenalin ve adrenalinin fazla miktarda salınımına ve uzamış etki göstermelerine neden olmaktadır. İçerdikleri dopamin yapımınının öncül maddesi olan L-tirozin gibi maddeler, daha fazla nörotransmitter salınımına neden olarak, vücuttaki nörotransmitter deposunun boşalmasına ve vücutta negatif bir dengenin oluşumuna yol açmaktadır. Özellikle enerji içecekleri tüketimi sonrasındaki 5 saatten sonra başlayan yoğun yorgunluk bu negatif balansın bir işareti olarak algılanmalıdır.

Enerji içecekleri’nin sloganlarında çoklukla geçen “bir fincandaki kadar kafein” aslında gerçeği yansıtmamaktadır.18 İçeriğindeki maddelerin stimulan, anti-anksiyete (taurin gibi) ve antidepresan (inositol gibi) özellikleri, bu maddelerin kafeinle etkileşimi ile, farklı biyokimyasal, farmakolojik değişimlere yol açmaktadır. Üretici firmaların “diet tamamlayıcıları” olarak tanımladıkları içerikte toplam kafein miktarı bilinen değerin oldukça üstüne çıkmaktadır. Ayrıca sıvı ve su içeriğinin de az olması kafein ve diğer bileşenlerin yoğunluğunun artmasına neden olmaktadır. Pratikte diyet tamamlayıcısı denildiğinde, ihtiyacımız olan destek ürünlerini sağlıklı, temiz, ucuz bir şekilde tamamlayan ürünleri anlıyoruz. Enerji içecekleri sunumunda sıklıkla kullanılan diyet tamamlayıcı ifadesi, anlamın tam tersine “enerji paraziti” olarak algılanmalıdır. Özellikle enerji içecekleri alımından sonra hissedilen enerjik tablo; vücudumuzda doğal olarak bulunan adrenalin gibi kimyasalların hızlı bir şekilde boşalımına sonrasında da yoğun bir yorgunluğa neden olmaktadır.

Enerji içecekleri’nin kullanımı, su tüketimini azaltarak, azalmış tükürük salgısına ve dental erozyona neden olabilir. Tükürük akışının azalması, tükürüğün tamponlama yetisinde azalma ve buna bağlı olarak dental erezyonun artışı ile diş çürüğü oluşumunu hızlandırmaktadır.

Alkol ile beraber enerji içeceklerinin kullanımının yaygınlaşması trafik kazalarına, cinsel saldırı ile sonuçlanabilecek sıkıntılı süreçlere neden olabilmektedir. Enerji içeceklerinin, alkolün olumsuz etkilerini azaltıcı etkisi yönündeki yanlış inanış, alkolle beraber kullanımını maalesef artırmaktadır. Alkol ve enerji içeceklerinin beraber kullanımı, daha çok alkol alımına neden olduğu için alkol intoksikasyonunu artırmaktadır. Bu durum özellikle daha çok enerji içecekleri kullanan bireylerde, alkol bağımlılığı için ciddi bir risk oluşturmaktadır.

Sonuç olarak market raflarında rahatlıkla ulaşılabilen, popüler kültürün bir parçası olan enerji içeceklerinin çok masum olmadıklarını söyleyebiliriz. Serebral iskemiden ölü doğuma, epileptik ataktan uyku bozukluğuna, kardiyak arrestten alkol bağımlılığına giden süreci hızlandırma gibi oldukça kaygı verici zararlı etkileri bilinmektedir. Enerji içeceklerinin insan sağlığına olan etkileri konusunda henüz birikmiş yeterli bilgi birikiminin olmayışı da bu konudaki endişeleri artırmaktadır.

Kaynak:

1 – Miller KE. Energy drinks, race, and problem behaviors among college students. J Adolesc Health 2008; 43(5):490- 97

2 – T.G.K., Türk Gıda Kodeksi, Enerji İçecekleri Tebliği, 04.10.2006. http://www.kkgm.gov.tr/TGK/Teblig/2006-47. html.

3- Pennay AE, Lubman DI. Energy drinks: health risks and toxicity. Med J Aust 2012;196(7):442-7.

4 – Dalvi RR. Acute and chronic toxicity of caffeine: a review. Vet Hum Toxicol 1986;28(2):144-50.

5- Heneman, K., and S. Zidenberg-Cherr. “Nutrition and health info sheet: Energy drinks.” Davis, CA: University of California. (2007) http://nutrition.ucdavis.edu/InfoSheets/ ANR/EnergyDrinkFact.pdf. erişim tarihi 27.7.2012

6 – Babu KM, Church RJ, Lewander W.Energy Drinks: The New Eye-Opener For Adolescents. Clin Pediatr Emerg Med 2008;9(1): 35-42.

7 – Eppler B, Patterson TA, Zhou W, Millard WJ, Dawson R Jr. Kainic acid (KA)-induced seizures in Sprague-Dawley rats and the effect of dietary taurine (TAU) supplementation or deficiency. Amino Acids 1999;16(2):133-47.

8 – Salimaki J,Scriba G, Piepponen TP, Rautolahti N, Ahtee L. The effects of systematically administered taurine and Npivaloytaurine on striatal extracellular dopamine and taurine in freely moving rats. Naunyn Schmiedeberg’s Arch Pharmacol 2003;368(2):134-41.

9 – Hong B, Ji YH, Hong JH, Nam KY, Ahn TY. A doubleblind crossover study evaluating the efficacy of Korean red ginseng in patients with erectile dysfunction: a preliminary report. J Urol 2002;168(5):2070-3.

10 – Fugh-Berman A. Herb-drug interactions. Lancet 2000;355(9198):134-8.

11 – Wehr TA. Manipulations of sleep and phototherapy: nonpharmacological alternatives in the treatment of depression. Clin Neuropharmacol 1990;13(1):54-65.

12 – Kearney T, Tu N, Haller C. Adverse drug events associated with yohimbine-containing products: a retrospective review of the California Poison Control System reported cases. Ann Pharmacother 2010;44(6):1022-9.

13 – Iovieno N, Dalton ED, Fava M, Mischoulon D. Second-tier natural antidepressants: review and critique. J Affect Disord 2011;130(3):343-57.

14 – Wolk BJ, Ganetsky M, Babu KM. Toxicity of energy drinks. Curr Opin Pediatr. 2012;24(2): 243-51.

15 – Arria AM, O’Brien MC. The “high” risk of energy drinks. JAMA 2011;305(6):600-1.

16 – E.Özel, K.Gökçe. Spor İçecekleri ve Dental Erozyon. Atatürk Üniv Diş Hek Fak Derg 2006; (Suppl):14-17.

17 – Bigard AX. Risks of energy drinks in youths. Arch Pediatr 2010;17(11):1625-31

18 – Arria AM, Caldeira KM, Kasperski SJ, et al. Increased alcohol consumption, nonmedical prescription drug use, and illicit drug use are associated with energy drink consumption among college students. J Addict Med.2010; 4(2):74-80.

19 – Atamer Y, Koçyiğit Y. Sıçanlarda alkolün oluşturduğu gastrik hasarda lipid peroksidasyonu, glutatyon düzeylerindeki değişiklikler ve pentoksifilinin koruyucu etkisi. Dicle Tıp Derg 2002;29(4):17-29